İçindekiler
- Tanıma Tenfiz Davası Nedir?
- Tanıma Davası Nedir?
- Tenfiz Davası Nedir?
- Tanıma ile Tenfiz Davası Arasındaki Farklar
- Tanıma Tenfiz Davası İçin Gereken Belgeler
- Tanıma Tenfiz Davası Mahkeme Masrafları (2025-2026)
- Tanıma Tenfiz Davasında Tebligat Usulü
- Boşanma Tanıma Tenfiz Davası
- Dava Açmadan Konsolosluk Yoluyla Boşanmayı Tanıtmak
- Tanıma Tenfiz Davası Dilekçe Örneği
- Tanıma Tenfiz Davasına İlişkin Yargıtay Kararları
- Apostil Nedir ve Hangi Ülkelerde Geçerlidir?
- Sık Sorulan Sorular
1. Tanıma Tenfiz Davası Nedir?
Tanıma tenfiz davası, yurt dışında anlaşmalı veya çekişmeli boşanma davası açarak boşanan kişilerin, bu boşanmanın Türkiye'de de geçerli sayılması amacıyla açtığı davadır. Aynı çiftin iki farklı ülkede ayrı ayrı boşanma davası açmasına gerek kalmaz; yurt dışında verilen karar Türkiye'de tenfiz edilerek geçerlilik kazanır.
Türkiye ile aralarında ortak hukuk sözleşmeleri bulunan ve Türklerin yoğun olarak yaşadığı Almanya, Fransa, Hollanda, Belçika, İsviçre, Suudi Arabistan, Danimarka, Amerika, Yunanistan, İngiltere ve Kanada gibi ülkelerde alınan; vasilik, borç ilişkisi, boşanma, ayrılık ve evliliğin butlanı gibi kararlar için tanıma tenfiz davası açılabilir.
Tanıma tenfiz davası açılmadığı takdirde yurt dışında alınan mahkeme kararı Türkiye'de geçerli olmaz. Bu durumda kişiler:
- Türkiye'de hukuken hâlâ evli kabul edilir ve yeniden evlenemez,
- Boşanma işlemi tamamlanmadığından birbirlerinin yasal mirasçısı olmaya devam eder,
- Yabancı mahkeme kararında yer alan tazminat, velayet, ortak velayet, nafaka ve mal paylaşımı gibi hukuki sonuçlardan Türkiye'de yararlanamaz.
Tanıma ve tenfiz birbirinden farklı iki hukuki süreçtir. Yalnızca kararın tanınması yeterli değildir; icra edilebilir sonuçlar doğurması için ayrıca tenfiz edilmesi gerekir.
2. Tanıma Davası Nedir?
Tanıma, yabancı devlet mahkemesinin verdiği kararın sonuçlarının Türkiye'de kabul edilmesi ve yurt içinde verilmiş bir mahkeme kararıyla aynı hukuki etkiyi doğurmasıdır. Tanıma davası, esasen yabancı mahkeme ilamında belirtilen hususun Türk makamlarına bildirilmesine yöneliktir.
Örneğin yurt dışında boşanan bir çiftin Türkiye'de evli görünmemesi için tanıma davası açması ve boşanmayı nüfus kayıtlarına bildirmesi yeterlidir. Tanıma tenfiz işlemleri, Türk mahkemeleri ile yabancı ülke mahkemeleri arasındaki hukuki denklik ilkesine dayanır; bu denklik, ülkelerin karşılıklı olarak birbirlerinin kanunlarını tanıması ve yargılama süreçlerine güven duymasıyla sağlanır.
Kısaca tanıma, mevcut bir hukuki durumun tespitine; tenfiz ise bu durumun icraya konu olmasına yöneliktir.
3. Tenfiz Davası Nedir?
Tenfiz davası, hukuki sonuç doğuran ve icra edilmesi gereken yabancı mahkeme kararlarının Türk mahkemelerinde kabul edilerek icra edilebilir hale getirilmesini sağlar. Örneğin yabancı mahkeme kararında tazminat ödenmesine hükmedilmişse, Türkiye'de icra takibi başlatabilmek için önce bu kararın tenfiz edilmesi gerekir.
Vasilik kararlarına ilişkin özel durum: Türk mahkemeleri, vasilik hususundaki yurt dışı kararlarını doğrudan tanımak ve tenfiz etmek zorunda değildir. Bu nedenle yurt dışından alınan vasilik kararları Türk mahkemelerinde çekişmeli dava olarak yeniden yargılamaya konu edilebilir. Buradaki amaç, vasi atanan kişinin yakınlarının varsa itirazlarının değerlendirilmesidir; mahkeme, dava dilekçesini bu kişilere de tebliğ ederek itiraz ve davaya katılma hakkı tanır.
Yasal dayanak — 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m. 50:
(1) Yabancı mahkemelerden hukuk davalarına ilişkin olarak verilmiş ve o devlet kanunlarına göre kesinleşmiş bulunan ilamların Türkiye'de icra olunabilmesi, yetkili Türk mahkemesi tarafından tenfiz kararı verilmesine bağlıdır.
(2) Yabancı mahkemelerin ceza ilamlarında yer alan kişisel haklarla ilgili hükümler hakkında da tenfiz kararı istenebilir.
Yabancı ilamların Türkiye'de tenfiz edilebilmesi için: kararın özel hukuka ilişkin olması, verildiği ülke kanunlarına göre şeklen kesinleşmiş olması ve yetkili Türk mahkemesinden usulüne uygun şekilde tenfiz kararı alınması gerekir.
Uyarı: Tenfiz davası, hukuk ve ticaret mahkemelerinde yabancı ilamlar için açılabilir. Yabancı ülke ceza davalarının sonuçları MÖHUK kapsamında olmadığından, Türkiye bu kararları doğrudan uygulamak zorunda değildir.
4. Tanıma ile Tenfiz Davası Arasındaki Farklar
Kriter
Tanıma Davası
Tenfiz Davası
Tanım
Yabancı mahkeme kararının Türkiye'de hüküm doğuracak şekilde kabul edilmesi için açılır
Yabancı mahkeme kararının Türkiye'de icra edilebilir hale gelmesi için açılır
Kapsam
Genellikle kesin hüküm niteliğindeki kararlar (boşanma, evlilik iptali vb.)
İcra kabiliyeti olan kararlar (nafaka, velayet, tazminat, mal paylaşımı, borç-alacak)
Hukuki Dayanak
5718 sayılı MÖHUK m. 58
5718 sayılı MÖHUK m. 54–57
Şartlar
Kararın kesinleşmiş olması; kamu düzenine aykırı olmaması
Kararın kesinleşmiş olması; karşılıklılık (mütekabiliyet) şartı; kamu düzenine aykırı olmaması; savunma hakkına riayet edilmiş olması
Boşanma Örneği
Sadece evlilik kaydına boşanmanın işlenmesini sağlar (statü değişikliği)
Nafaka, velayet, tazminat gibi mali hükümlerin Türkiye'de uygulanmasını sağlar
Sonuç
Evlilik sona ermiş kabul edilir; mali hükümler uygulanmaz
Karar icra edilebilir hale gelir; mali ve icrai sonuç doğurur
Kapsam Genişliği
Daha dar; yalnızca statü değişikliğini tanır
Daha geniş; hem tanıma hem icra etkisi taşır
Pratik Önemi
Yurt dışında boşananların Türkiye'de evli görünmemesi için zorunludur
Maddi hakların (nafaka, velayet, malvarlığı) Türkiye'de icrası için gereklidir
Özetle, yurt dışında boşanmış kişilerin Türkiye'de evli görünmemesi için tanıma davası yeterlidir. Ancak yabancı mahkeme kararında tazminat, nafaka, mal paylaşımı veya velayet gibi icrası gereken hükümler varsa, bunların Türkiye'de uygulanabilmesi için ayrıca tenfiz davası açılması gerekir.
5. Tanıma Tenfiz Davası İçin Gereken Belgeler
Tanıma tenfiz davası açabilmek için öncelikle taraflara usulüne uygun tebliğ edilmiş, kesinleşmiş bir yabancı mahkeme hükmü veya kararı bulunmalıdır. Gereken başlıca belgeler şunlardır:
- Pasaport veya nüfus cüzdanı fotokopisi
- Yabancı mahkeme boşanma kararı: Boşanma, medeni hali değiştiren asıl hukuki sonuçtur ve tanıma davasının konusunu oluşturur. Velayet, tazminat, nafaka gibi kararlar ise icra niteliğindeki ikincil (feri) sonuçlardır ve bunların Türk mahkemelerince ayrıca tenfiz edilmesi gerekir.
- Kesinleşme şerhi ve Apostil onayı: Mahkeme kararının hüküm doğurabilmesi için kesinleşmiş olması gerekir. Kesinleşme şerhinin aslı veya apostili olmadan Türk mahkemelerinde tanıma tenfiz davası açılamaz.
- Yeminli tercüme: Yabancı mahkeme ilamının Türk mahkemelerine sunulabilmesi için yeminli tercüman tarafından Türkçeye çevrilmesi ve bu çevirinin noter veya konsolosluk tarafından onaylanması zorunludur.
6. Tanıma Tenfiz Davası Mahkeme Masrafları (2025-2026)
Yurt dışında kesinleşen boşanma kararının Türk mahkemelerinde tanıma tenfizi için belirli avans ve harç ödemeleri yapılması gerekir. Tanıma davalarında sabit (maktu) harç, tenfiz davalarında ise davanın değerine göre hesaplanan nispi harç uygulanır. Yurt dışına tebligat yapılması gereken hallerde masraflar artabilir.
Masraf Kalemi
Tutar (2025)
Açıklama
Başvurma Harcı
427,60 TL
Dava açılırken yatırılan sabit harç
Peşin Harç / Karar Harcı
1.000 – 1.500 TL
Mahkeme kararına bağlı olarak değişir
Gider Avansı
~2.000 TL
Tebligat, müzekkere, bilirkişi gibi masraflar için
Vekâletname Ücreti (Noter)
2.100 TL (asgari)
Yurt dışındaysa konsolosluktan, Türkiye'deyse noterden çıkarılır
Vekâlet Pulu
138 TL
Noter işlemlerinde alınır
Tercüme Masrafları
1.500 – 3.000 TL
Boşanma kararı ve eklerinin yeminli tercümesi
Apostil / Onay Masrafı
500 – 1.000 TL
Yabancı mahkeme kararının apostillenmesi
Toplam Tahmini
7.500 – 10.000 TL
Avukatlık ücreti hariç; dosya sürecine göre değişir
7. Tanıma Tenfiz Davasında Tebligat Usulü
Tanıma tenfiz davasında tebligat işlemlerinin usulüne uygun ve eksiksiz yapılması bir dava şartıdır. Tebligata ilişkin usul, tebligat yapılacak kişinin Türk vatandaşı ya da yabancı ülke vatandaşı olmasına göre farklılık gösterir:
- Türk vatandaşlarına tebligat: Türkiye Büyükelçiliği ve Türk Konsolosluğu görevlidir. Tebligat 30 gün içinde alınmazsa, ilgili kişiye tebliğ edilmiş sayılır.
- Yabancı ülke vatandaşlarına tebligat: Konsolosluklar aracılığıyla yapılır. Tarafa ulaşılamaması halinde, tebligatı izleyen otuzuncu gün itibarıyla tebliğ edilmiş kabul edilerek işlemlere devam edilir. Duruşma gününe ilişkin tebligatın, tarafın duruşmayı takip edebilmesi için makul süre tanınması amacıyla 3 ay önceden yapılması gerekir.
8. Boşanma Tanıma Tenfiz Davası
Yabancı ülke mahkemesince verilen boşanma kararının Türk makamlara bildirilmesi ve varsa icra gerektiren hükümlerinin uygulanabilmesi için boşanma tanıma tenfiz süreci işletilir. Yabancı mahkeme kararı yalnızca boşanma ilamından ibaretse tanıma yeterlidir; ancak kararda nafaka, mal paylaşımı gibi icra gerektiren hükümler de varsa, bu kısımların ayrıca tenfiz edilmesi gerekir.
Boşanma kararı tenfiz edilmediği sürece kişi Türkiye'de hukuken evli statüsünde kabul edilir; evli kişiler birbirinin yasal mirasçısı olmaya devam eder ve kişi Türkiye'de resmi olarak başka biriyle evlenemez.
8.1 Boşanma Tanıma Tenfiz Şartları
- Yurt dışındaki kararın bir mahkeme kararı niteliğinde olması gerekir. Örneğin Fransa'da noterlik önünde verilen boşanma kararları da bu kapsamda değerlendirilebilir, ancak tanınıp tenfiz edilebilmesi için yetkili bir merci tarafından onaylanmış olması aranır.
- Boşanma kararının kesinleşmiş olması gerekir. Karar ortak çocuğun velayetine ilişkinse, Türk mahkemeleri bu kısmı doğrudan tanımak zorunda değildir; taraflardan birinin itirazı üzerine velayet hükmünü yeniden değerlendirebilir.
- Davacı ve davalının adreslerinin doğru belirtilmesi gerekir. Davalının Türkiye'de mernis adresinin bulunmaması, tebligat yapılamamasına, dosyanın sürüncemede kalmasına veya davanın reddedilmesine yol açabilir. Bu nedenle sürecin bir avukat aracılığıyla takip edilmesi önerilir.
8.2 Nafaka Kararının Tanıma Tenfizi
Yurt dışında verilen bir nafaka kararının Türkiye'de tanıma tenfizi için kararın kesinleşmiş olması gerekir. Boşanma sürecinde kesinleşmemiş sayılan tedbir nafakası, yabancı ülkede yoksulluk veya iştirak nafakasına dönüşüp kesinleştiyse, bu karar tanıma ve tenfize konu edilebilir. Tenfiz işlemi tamamlandığında nafaka kararı Türkiye'de icra edilebilir hale gelir.
8.3 Velayet Kararının Tanıma Tenfizi
Velayet kararı, boşanan çiftin müşterek çocuğunun kimin yanında kalacağını belirler ve çocukla birlikte kamu düzenini de ilgilendirir. Bu nedenle Türk mahkemeleri, boşanma kararını tanırken taraflardan birinin itirazı üzerine velayet hükmünü yeniden değerlendirebilir. Bu tür davalarda bir avukattan danışmanlık alınması önemlidir.
9. Dava Açmadan Konsolosluk Yoluyla Boşanmayı Tanıtmak
2021 yılında getirilen düzenlemeyle, belirli şartları taşıyan kişiler dava açmaksızın yurt dışı boşanma kararlarını Türkiye'de onaylatabilir. Bu yöntem, boşanılan kişinin Türkiye vatandaşı, mavi kartlı veya çifte vatandaş olması ve her iki tarafın da işleme rıza göstermesi halinde uygulanabilir. İzlenmesi gereken adımlar:
- Konsolosluktan "Nüfus" işlemleri için randevu alınır.
- Randevu gününde yabancı mahkeme boşanma kararı hazır bulundurulur.
- Kararı veren mahkemeye danışılarak apostil şerhi çıkarılır (apostil prosedürü ülkeden ülkeye farklılık gösterir).
- Apostilli karar yeminli tercümana çevirtilip notere onaylatılır.
- Usulüne uygun hazırlanan evraklarla her iki taraf birlikte konsolosluğa giderek belgeleri imzalar.
Bu işlemler tamamlandığında, ayrıca dava açılmasına gerek kalmadan boşanma Türkiye'de de geçerli hale gelir.
Dikkat: Bu kolaylık yalnızca boşanma statüsünün tescili içindir; mal paylaşımı, nafaka, tazminat gibi sonuçların Türkiye'de icra edilebilmesi için mutlaka tenfiz davası açılması gerekir. Ayrıca eski eşin imza vermeyi veya konsolosluğa gitmeyi kabul etmemesi halinde, tanıma tenfiz davası açmak tek yoldur.
10. Tanıma Tenfiz Davası Dilekçe Örneği
İSTANBUL AİLE MAHKEMESİ'NE
Tanıma tenfiz isteyen: [Ad Soyad, TC Kimlik No]
Vekil: [Varsa avukat bilgileri]
KARŞI TARAF: [Ad Soyad, TC Kimlik No]
KONU: Tanıma ve Tenfiz talebidir.
AÇIKLAMALAR:
1- [Yabancı mahkeme kararının içeriği ve tarihi açıklanır]
2- [Kararın kesinleştiği ve apostil şerhinin bulunduğu belirtilir]
HUKUKİ SEBEPLER: [MÖHUK ve ilgili mevzuat hükümleri]
HUKUKİ DELİLLER: [Yabancı mahkeme ilamı, apostil şerhi, yeminli tercüme vb.]
SONUÇ VE İSTEM: Yukarıda açıklanan nedenlerle, yabancı mahkeme tarafından
verilen kararın Türkiye'de geçerli olması amacıyla mahkemece tanınmasına
ve tenfizine karar verilmesini saygılarımızla arz ve talep ederiz.
Bu dilekçe örneği genel bir şablon niteliğindedir; somut olayın özelliklerine göre bir avukat tarafından düzenlenmesi önerilir.
11. Tanıma Tenfiz Davasına İlişkin Yargıtay Kararları
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 2017/7108 E., 2018/7712 K. Yerel mahkeme kararına karşı temyize başvurularak duruşma talep edilmiştir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu uyarınca temyiz incelemesinin duruşmalı yapılması zorunlu olmadığından, duruşma talebi reddedilmiştir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 2017/5898 E., 2018/7699 K. Davacı tarafından yabancı mahkeme ilamının tanınması ve tenfizi talep edilmiş, ancak ilk derece mahkemesi davayı reddetmiştir. Yapılan temyiz incelemesinde, yabancı mahkeme şerhi, noter onaylı yeminli tercüme ve apostil şerhinin birbiriyle uyumlu olduğu tespit edildiğinden, davanın reddi hukuka aykırı bulunmuş ve karar bozulmuştur.
12. Apostil Nedir ve Hangi Ülkelerde Geçerlidir?
Apostil, bir belgenin gerçekliğinin onaylanarak başka bir ülkede yasal olarak kullanılmasını sağlayan uluslararası belge onay sistemidir. Apostil kuralları Lahey Antlaşması çerçevesinde belirlenmiş olup, yalnızca bu antlaşmaya taraf ülkeler arasında geçerlidir.
Apostile taraf başlıca ülkeler arasında Almanya, Amerika Birleşik Devletleri, Fransa, Hollanda, Belçika, İsviçre, İngiltere, İrlanda, İspanya, İsrail, İsveç, İtalya, Yunanistan, Danimarka, Finlandiya, Avusturya, Avustralya, Kanada (Lahey Apostil Sözleşmesi'ne farklı tarihlerde katılmış olabilir; ülke listeleri güncellenebildiğinden başvuru öncesi teyit edilmesi önerilir), Hırvatistan, Çek Cumhuriyeti, Estonya, Letonya, Litvanya, Macaristan, Polonya, Portekiz, Slovakya, Slovenya, Bulgaristan, Romanya, Ukrayna, Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan, Kazakistan, Japonya, Güney Kore, Hindistan, Yeni Zelanda, Güney Afrika ve Türkiye sayılabilir.
Türkiye'de apostil hangi makamlardan alınır? Valilikler, kaymakamlıklar; adli belgeler için Ağır Ceza Mahkemesi Başkanlıkları, adliye komisyon başkanlıkları ve adalet komisyonu başkanlıkları apostil vermeye yetkilidir. Yabancı ülkede ise apostil şerhi genellikle kararı veren mahkeme veya bu amaçla yetkilendirilmiş resmi merci tarafından düzenlenir.
13. Sık Sorulan Sorular
Yurt dışında boşandım. Türkiye'deki mallarım eski eşimin üzerine kayıtlı, ne yapabilirim? Öncelikle boşanma kararının Türkiye'de tanıma tenfizinin yapılması gerekir. Yabancı mahkeme kararında mal paylaşımına yer verilmişse, tanıma tenfiz işleminden sonra Türkiye'de de benzer şekilde mal paylaşımı uygulanabilir. Maddi/manevi tazminat, mal paylaşımı ve velayet gibi hususlar için ayrıca tenfiz davası açılması gerekir.
Türkiye'de evlendim, yurt dışında boşandım. Neden Türkiye'de hâlâ evli görünüyorum? Yabancı mahkeme kararının kesinleşmesinin ardından Türkiye'de tanıma tenfiz davası açılmadığı sürece, kişi Türkiye'de yasal olarak evli sayılmaya devam eder. Bu durumda yeniden evlenilemez, doğacak çocuğun nüfus kaydında eski eş baba/anne olarak görünür ve yabancı karardaki mal paylaşımı, nafaka, velayet gibi hükümler Türkiye'de icraya konulamaz.
Tanıma tenfiz davası avukatlık ücreti nedir? Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi'nin altında olmamak kaydıyla her hukuk bürosu kendi ücretini belirler. İstanbul Barosu'nun 2025 Tavsiye Ücret Tarifesi'ne göre tanıma tenfiz davalarında ücret 55.000 TL olarak belirtilmiştir; bu, tavsiye niteliğinde bir tarife olup avukatlar farklı ücret talep edebilir.
Tenfiz ne demektir? Yabancı mahkemede verilen bir kararın (örneğin boşanmanın nafaka, tazminat gibi sonuçlarının) Türk mahkemelerinde de geçerli ve icra edilebilir hale getirilmesi için açılan davadır. Süreç avukat aracılığıyla yürütülürse, dava için Türkiye'ye gelmeye gerek kalmaz.
Tanıma tenfiz nasıl yapılır? Taraflar hazır bulunarak konsolosluk aracılığıyla işlem yapabileceği gibi, noterden vekâlet verilerek avukat aracılığıyla dava da açılabilir. Gerekli belgeler: yabancı mahkeme kararı, kesinleşme şerhi, apostil, noter onaylı tercüme ve avukata verilen özel vekâletnamedir.
Tanıma tenfiz davaları ne kadar sürer? Belgeler eksiksiz ve usulüne uygunsa (apostil, kesinleşme şerhi, yeminli tercüme), taraf adresleri doğru tespit edilmişse ve karşı taraf davayı kabul ediyorsa, süreç genellikle mahkemenin iş yoğunluğuna bağlı olarak 3-10 ay arasında tamamlanır.
Tanıma tenfiz davalarında tanık dinlenir mi? Hayır. Bu davalar, kesinleşmiş bir yabancı mahkeme kararının Türkiye'de tanınması ve tenfizine yönelik olduğundan yalnızca durumun tespitine odaklanır; tanık dinlenmez. Dava, kararın tanınıp tenfiz edilmesi ya da eksik evrak nedeniyle reddedilmesiyle sonuçlanır.
Yurt dışında evlenmiş biri Türkiye'de boşanabilir mi? Türk vatandaşlığı unsuru bulunuyorsa ve evlilik Türkiye'de tescil edilmişse, kişiler Türkiye'de boşanma davası açabilir. Yurt dışında hem evlenmiş hem boşanmış kişilerin, boşanma kararının Türkiye'de geçerli olması için tanıma tenfiz davası açması gerekir.
Fransa'da noterde boşandım, Türkiye'de nüfusa tescil ettirebilir miyim? Evet. Fransa'da anlaşmalı boşanan çiftler noter huzurunda boşanabilmektedir. Bu kararın Türkiye'de tanınıp tenfiz edilebilmesi için, ilgili Fransız Yüksek Mahkemesi'nden (Cour d'Appel) apostil şerhi ve kesinleşme onayı alınması gerekir.
Yurt dışında boşandım, kararı nasıl Türkiye'de geçerli hale getiririm? Yurt dışında alınan boşanma kararı Türkiye'de kendiliğinden geçerli olmaz. 29.04.2017 tarihinde Nüfus Hizmetleri Kanunu'nda yapılan değişiklikle, şartları taşıyan kişilerin dava masrafı olmaksızın konsolosluk yoluyla boşanmalarını onaylatmasının önü açılmıştır; aksi halde tanıma tenfiz davası açılması gerekir.
Hangi kararlar Türkiye'de tanınabilir? Yabancı mahkemelerin, o ülke kanunlarına göre kesinleşmiş hukuk davası kararları Türkiye'de tanınarak durumun tespiti sağlanır. Tazminat, nafaka, velayet, mal paylaşımı gibi icra gerektiren sonuçlar için ise ayrıca tenfiz davası açılması gerekir.
Boşanma davalarında tanıma tenfiz nasıl olur? Yurt dışında alınan boşanma kararının Türk mahkemelerinde geçerli olması için boşanma tanıma tenfiz davası açılmalıdır. Bu süreçte yabancı mahkeme kararının apostilli hali ile kesinleşme şerhi gereklidir.